Balansventilatie: Weg met de mythes!

(update augustus 2019)

Sedert nieuwjaar 2017 hebben we in onze 25-jarige vrijstaande woning in Assenede een functionerende balansventilatie.
 
Waarom in godsnaam daarin geld stoppen? Van degenen die ik ken met zo'n systeem zijn er enkelen die het gewoon uitzetten, wegens "te luidruchtig". En de meeste anderen laten het altijd op stand 1 (van 3 standen) draaien, ook omwille van het lawaai.

Toch ben ik enthousiast in dit verhaal gestapt, met de volgende hopelijks goede redenen:

• In de laatste paar jaar hebben we een serieuze isolatieslag gedaan: dakisolatie, rolluiken, controle en bijsturen van tocht langs ramen en deuren, soms na een beetje "renovatie". Daardoor wordt de binnenlucht sneller muf en moeten de ramen af en toe open. Dus er is een behoefte aan verse lucht. (maar niet aan muggen en vliegen)

• Een continue ventilatie lost veel vochtproblemen in huis op zoals schimmels. Het schijnt dat het niet te geloven is hoeveel vocht een mens produceert.

• We hebben zalig veel technische ruimte. Boven de benedenverdieping is er het zadeldak, waaronder ook enkele kamers bijgebouwd zijn in hout. Tussen de zijmuren van die kamers en het dak is er een rondom lopende "gang" waarin alle verluchtingskanalen lopen, met de pulsie- en extractiemonden door het plafond naar beneden. Ook de unit staat ergens in een hoek van deze gang.

• De ramen mogen nog altijd open, maar het hoeft niet. Er is veel minder drang om die open te zetten. En daardoor komen er minder vliegen en muggen binnen, zoals bijvoorbeeld door het openzetten van de veluxen in de bovenruimtes.

Vooraleer met het project te beginnen heb ik nogal wat op internet gebladerd en informatie verzameld. Er worden toch soms ook heel wat fabeltjes verteld, en daarom wou ik mijn eigen bevindingen in deze blog samenvatten.

Er zijn nogal wat hardnekkige mythes ...

• "De woning moet luchtdicht zijn"

Dat mag maar dat hoeft niet. Onze woning is niet luchtdicht. Kan niet wegens de oorspronkelijke bouw 25 jaar terug: dakopbouw met platen, houten raamkaders met nu en dan een kier.
Maar er zijn ook veel dagen met geen of weinig wind, en dan is een goede verluchting zeer welkom.

• "Ventilatiesystemen maken teveel lawaai"

Juist. Als je aan de uitlaat van de motor van je wagen geen knalpot aanbrengt dan zul je ook wel wat meemaken. Datzelfde gebeurt stelselmatig bij installaties van balansventilaties.
Lawaai wordt grotendeels veroorzaakt door te willen bezuinigen op kanalen, dempers en monden. Maar ook het gebrek aan ruimte kan een reden zijn: bvb. platte rechthoekige instortkanalen met veertien bochten en koppelstukken, dat is ook niet zo ideaal.
Niet iedereen beschikt over de technische ruimte zoals wij toevallig hebben, maar bij nieuwbouw worden de meeste installaties op betreurenswaardige manier uitgevoerd. Ze moeten doorgaans zo weinig mogelijk kosten, en gewoon aan de minimum vereisten (wetgeving) voldoen. Installateurs hebben dikwijls een schitterend oog voor een puik uitziende installatie, maar van akoestiek hebben ze meestal geen kaas gegeten. En de constructeurs zelf lijken daar evenmin veel aandacht aan te besteden, getuige de realisaties.
Mijn zus woont in zo'n nieuw gebouwd huis, een zeg maar "duurdere" woning, waar je wel één en ander mag verwachten. Daar komt de inkomende lucht (pulsie) vanuit een gat in de muur via een flexibele demper het toestel in, en dames en heren dat was het dan. Elders nergens nog een demper te vinden! Je kunt dus binnenin gratis aan groepsgesprekken deelnemen via de kanalen, van toilet naar badkamer of waskamer, of van de ene slaapkamer naar de andere, of naar de living... Zus kon niet anders dan hier en daar wat lichte schuimrubber achter de monden te duwen, triest toch? Oh ja, er is toch nog één demper: een hele lange flexibele demper van de unit naar de mond op het dak voor de uitgaande lucht. Ter voorkoming van burenlawaai zeker? :)

Lawaai en geruis ontstaat op diverse locaties:

1. Wanneer de unit zelf op een houten klankkast gemonteerd is, of rechtstreeks op een betonnen vloer geplaatst, dan kan dit motorlawaai veroorzaken. Bij ons is het een betonnen vloer, dus wij hebben onze unit op een plank gezet bovenop vier silentblokken.
2. De unit produceert ventilatorlawaai in de kanalen. Dat is de "zingende" of zoemende toon die je hoort. Het is lawaai met een frequentie, zoals van een muziekinstrument. Dus geen toonloos windgeruis. Belangrijk onderscheid.
   De uitlaat voor de inkomende lucht (naar de ruimtes toe) maakt het meeste lawaai. Hier zijn dempers uw vrienden.
   Dempers zijn niet zo duur. Volgens mijn ervaring doen flexibele dempers het zeker even goed als starre buisdempers, ze zijn goedkoper, nemen minder plaats in en ze zijn ... flexibel. Vooral in bochten zijn ze effectief. Als je kunt kiezen tussen 1/2 m en 1 m lengte kies dan het laatste. Hoe langer een demper hoe meer demping. Bij eenzelfde lengte zijn dempers op kanalen met kleinere diameter ook effectiever.
3. Als de kanalen te smal zijn, of als er hindernissen in voorkomen dan kan er extra windgeruis ontstaan.
4. De ventielen zijn van serieus belang. Pulsieventielen (ingeblazen lucht) zien er anders uit dan extractieventielen (afgevoerde lucht). Wij gebruiken monden van Zehnder, die kosten vijf tot tienmaal meer dan de goedkoopste ijzeren dingetjes van 4,99 euro, maar ze maken veel minder geruis. Voor extractie dia 125 mm zijn er de metalen STB-1-125 (75 m3/h) en STB-2-125 (150 m3/h). Zeer geruisarm! De kunststof pulsie-mond STH-125 gaat tot 50 m3/h op papier, maar hier gebruiken we die voor 100 m3/h en nog stil! Er bestaat ook nog een STH-125a welke een "schone sector" heeft, dat is een stuk van de omtrek waar die niet blaast. Ideaal indien het ventiel te dicht tegen de muurrand staat. Lucht die blaast tegen een muur zal daar immers stof doen neerzetten. Dat stof komt niet uit de gefilterde lucht, maar uit de meegezogen naburige lucht. Pulsie-ventielen moeten in het algemeen toch een 30 cm van de muurrand staan. En het hoeft niet gezegd dat de afstand tussen pulsie- en extractiemonden in eenzelfde ruimte zo groot mogelijk moet zijn, anders wordt een deel van de verse lucht onmiddellijk terug weggezogen.
5. Aansluitend hiermede is het van belang dat er niet teveel druk (boven- of onderdruk) op een ventiel staat. Indien een pulsieventiel bij de afregeling nagenoeg volledig dicht moet gedraaid worden dan zal die een geruis produceren, soms zelfs een fluittoon. Zo'n situatie is te verhelpen door een regelklep (tiental euros) op de aanvoerleiding zo dicht mogelijk bij de unit, liefst met een demper tussenin. Zie ook "Het dichtdraaien van een ventiel kan lawaaihinder veroorzaken?"

• "Stand 1 is meestal wel voldoende, de andere standen heb je niet zo nodig"

Dit hoor je van installateurs als het systeem op de hogere standen teveel lawaai maakt, dan hopen ze er niets aan te hoeven doen.
Maar je leest overal: stand 1 als je niet thuis bent, stand 2 als je wel thuis bent, stand 3 bij douchen, keukenactiveiten e.d.
Wel, de debieten door de regelgeving uitgevonden zijn er misschien soms een beetje naast, maar door de band genomen kloppen die wel. In mijn kantoor- en studeerruimte hebben we 100 m3/h nodig als we met vier of vijf zijn. Als de ventilatie dan een herrie maakt, waar zijn we dan mee bezig?
Nee, de eis moet zijn dat het systeem op de hoogste stand geruisloos blijft. Je wilt ook niet dat je wagen aan 120 km/h begint te brullen, toch? En dat kan, mits een goed ontwerp, enkele extra dempers en goeie ventielen, zie hoger.

•  "Systeem C is beter want je krijgt zuivere buitenlucht"

Bij systeem C wordt enkel lucht naar buiten gezogen. De lucht komt gewoon binnen via raamroosters, zonder filters.
Buitenlucht is dikwijls allesbehalve zuiver. Je wilt niet zien hoe vuil onze pollenfilter wordt na zelfs nog maar één maand. En je wilt ook niet zien wat er in diezelfde tijd in die systeem C-raamroostertjes komt te zitten. Meestal kun je het al niet zien.
Bijkomend doen de bewoners die roostertjes in de winter dicht want de binnenkomende koude valt dan rechtstreeks op hun nek en dat is blijkbaar koud. En dan blijven die roostertjes maar dicht...
Diverse meningen op internet gaan blijkbaar nogal gepaard met commerciële belangen.

•  "Ramen en deuren moeten zoveel mogelijk gesloten blijven"

Misschien voor energie-redenen, akkoord. Anders totaal niet nodig. Op een mooie zomerdag mag alles toch open, niet? Extra verluchten mag altijd.

• "De debieten moeten op de m3 juist ingesteld worden, anders werkt het niet"

Is zeker geen exacte wetenschap. Minder is niet aan te bevelen, maar meer mag uiteraard wel, zolang de unit het aankan. Als er in een bepaalde ruimte dikwijls vier personen zitten dan kun je daar beter naar bvb. 100 m3/h of meer gaan om de CO2 onder de 1000 ppm te houden. (buitenlucht = 400+ ppm, tot 800 ppm is het goed, boven 1200 bedenkelijk). De term ppm staat voor "parts per million".
Wij hebben ons huis in 4 segmenten opgedeeld. Een segment is één of meerder ruimtes waar het toevoerdebiet gelijk is aan het afvoerdebiet. Segmenten: bureel/studieruimte (110 m3/h), ontspanningsruimte (110), logeerkamer + badkamer (54), ganse benedenverdieping (295).  We hebben de unit zo ingesteld dat er op hoogste stand 35 m3 meer wordt ingeblazen dan afgezogen omdat we een aardgascassette in de living hebben die 10 m3 lucht per uur wegneemt.
Deuren tussen ruimtes waar er lucht dient te passeren zijn onderaan (hoogstens) een centimeter afgezaagd.

•  "De invoermonden veroorzaken tocht"

De installateur heeft tocht voorkomen door in onze slaapkamer twee pulsiemonden te voorzien, op afstand van elkaar, en in de leefruimte drie monden. Op die manier is tocht voelbaar.

• "Van balansventilatie word je ziek"

Zie dit artikel.

• "Balansventilatie zou moeten afgeschaft worden"

Nederlands hoogleraar van Bronswijk beweerde dit ooit naar aanleiding van het Vathorst-drama (ganse reeks bescheiden woningen voorzien van gebrekelijke balansventilatie).
Mijn interpretatie van deze nogal radicale uitspraak is dat balansventilatie op zich prima is, maar dat de bouwwereld in veel gevallen geen oog heeft voor zorgvuldigheid en kwaliteit. Er is alleen nog maar oog voor de officiële te respecteren energieprestatie-normen EN VOORAL voor een zo laag mogelijke kostprijs! Ventilatie wordt eigenlijk behandeld zoals het verplichte verbanddoosje in de wagen. Geen enkele aandacht waard. Ja, wat wil je dan?

• "De ventilatie kan ook als airco gebruikt worden"

Ik heb er ook lange tijd in geloofd. Zehnder biedt ComfoCool en ComfoFond voorzetunits aan, de eerste is een airco bovenop de unit, de tweede is een alternatief die toegevoerde lucht af via koel grondwater koelt. Maar om iet of wat effect te hebben dien je wel op hoog luchtdebiet te werken. Het warmtetransport van (droge) lucht is ongeveer 0,25 x luchtdebiet (m3/h) x tempatuursverschil. Voor de liefhebbers: vermogen per graad temperatuursverschil (J/s.K) = debiet (m3/h) x luchtmassa 1,3 kg/m3 x luchtwarmtecapaciteit 700 J/kg.K x 1/3600 h/s). Bij een debiet van 100 m3/h kun je dus 250 watt besteden om 10 graden te verwarmen of te koelen. Niet super impressionant. En bij koelen dien je de toevoerbuizen wel zeker thermisch te isoleren ter vermijding van condensatie.
Maar het kan wel interessant zijn dat de inkomende lucht dan gedroogd wordt, dat doet dus de kamervochtigheid dalen. En het is nu precies warme vochtigheid die lastig aanvoelt.
Dus, indien je tijdens warme zomerdagen je ventilatie op hoogste stand zet dan kan ventilatie-airco wel enigzins werken.
Maar onze optie was toch een afzonderlijke airco unit. We zijn wel blij dat we deze weg gekozen hebben.

Kosten en verbintenissen

• Investering

Een goede installatie is niet gratis. Wij hadden er ongeveer dubbel zoveel voor nodig dan je elders leest. Maar wat je ooit betaalt hebt vergeet je vlug, maar miserie en ellende blijft je wel achtervolgen.
Samengevat: ruim bemeten ronde kanalen, goede monden (vermijd die goedkope ijzerkes van 5 euro).
Wij installeerden de Zehnder Q600 Comfair, 600 m3/h. Standen: 1 = 150, 2 = 300, 3 = 600 m3/h.
Wij kozen voor een electrische voorverwarmingsunit voor koude inkomende lucht (anti-vries), anders kan het ventilatie-debiet tijdens koude winterdagen fors gaan zakken.
Je kunt ruimtes ook via een CO2-detector sturen, maar in de praktijk hebben we dat nog niet gemist.
En tenslotte: kies een goede installateur. Wij werkten met SanCV uit Maldegem.

• Dampkap

Een dampkap kan op twee manieren geinstalleerd worden: ofwel gaat de uitgaande lucht via een buis naar buiten (klassieke opstelling), ofwel wordt de lucht zoveel mogelijk gefilterd en komt terug in de keuken terecht (recirculatie).
Het debiet van een dampkap is vergelijkbaar met het debiet van je ganse ventilatie-unit, dus opstelling met buis naar buiten is niet ideaal, zeker niet als de woning redelijk luchtdicht is. Dus niet aan te raden. Wij kozen voor recirculatie, met koolstof-filters. Werkt goed.

• Open haard of inbouwcassette

Wij hebben een inbouwcassette die lucht onttrekt uit de living. Het debiet daarvan is ca. 10 m3/h. We hebben de ventilatie-unit dan zo geregeld dat er in de laagste stand 10-15 m3/h minder wordt afgezogen dan ingeblazen (kleine onbalans). Als je dat niet doet riskeer je een minder afvoer van verbrandingsgassen. Een tweetal meter van de cassette verwijderd staat er een kleine CO-detector met alarm. Safety first.

• Jaarlijkse filters en onderhoud

Daar is geen ontkomen aan. Uw wagen gaat ook naar de garage voor nieuwe olie. Filters om de 6 maand vervangen, tussenin eens stofzuigen. Filters wassen zou een minder goed idee zijn, de werking zou verminderen.
De Comfair heeft standaard een F7 fijnfilter aan de invoer. Goed tegen pollen, maar is blijkbaar nog niet je dat voor het beruchte "fijn stof". Toch ergens een aandachtspunt, wetende dat er continu buitenlucht in je woning binnengeblazen wordt.

• Electriciteisverbruik

De ventilatoren van de unit verbruiken uiteraard energie, en dat neemt zowat kwadratisch toe met het toerental. Wij zouden dus een verbruik moeten hebben van ongeveer: stand 1: 30 W, stand 2: 100 W, stand 3: 260-300 W. De gemiddelde stand is stand 2, en we hopen dat het minder ramen openzetten een gelijkaardige daling van de verwarmingskosten zal teweegbrengen.

Subjectieve bevindingen

Mijn echtgenote zette vroeger de ramen overdag zoveel mogelijk open. Sinds het ventilatiesysteem doet ze dat precies veel minder. Je voelt inderdaad minder drang om dat te doen omdat de binnenlucht gewoon verser is.

Bij aanwezigheid van vijftiental personen in de living gedurende enkele uren, en op hoogste ventilatiestand, is er geen echte behoefte om een raam open te zetten.

De lucht binnenin het huis voelt veel frisser aan - alhoewel, we wonen op "den buiten" en als er ergens een boer beert (met de beerwagen aan het werk is) ja dan merk je het wel.

Het valt ook op dat de muren na jaren niet meer vuil willen worden! Dat is wel logisch, omdat er zeer weinig stof de woning binnendringt.

We hebben geen last van systeem-lawaaihinder.

Qua aansturing hebben we nu twee draadloze schakelaars:
De ene selecteert de stand 1-2-3, en een vierde knopje laat toe de unit op stand 3 te laten draaien voor een bepaalde tijd.
De andere laat toe de unit op stand 3 te laten lopen voor 10, 30 of 60 minuten, en het vierde knopje is "terug naar normale stand".
Daarbij is de unit geprogrammeerd om automatisch op stand 1 te werken tijdens de nacht (wordt totaal onhoorbaar) en overdag op stand 2.


Al bij al hebben we meer geinvesteerd dan doorsnee, maar met aantoonbaar veel betere resultaten.